Στην αρχιτεκτονική και επιστημονική γλώσσα, όταν αναφερόμαστε στην έννοια φως, ουσιαστικά την κατανοούμε υπό την διττή της εννοιολογική υπόσταση -που άπτεται της σχέσης του χώρου, της μορφής και του όγκου- ως φυσικό, δηλαδή, και τεχνητό φως. Και οι δύο προσεγγίσεις, είτε του φυσικού είτε του τεχνητού φωτός, σχετίζονται με την τεχνολογία, κάθε μία εκ των οποίων όμως προσεγγίζεται με διαφορετικό τρόπο από αυτήν.
Του Σπύρου Κοντόπουλου, Αρχιτέκτονα Μηχανικού - Αρχιτέκτονα Φωτισμού
Το πρώτο σκέλος, που αφορά στο φυσικό φως, σχετίζεται με τους προσανατολισμούς ενός κτιρίου, σε σχέση με την κίνηση της γης ως προς ένα σταθερό σημείο φωτός -εν προκειμένω, εκείνο του ήλιου- κατά τη διάρκεια των τεσσάρων εποχών. Επίσης, σχετίζεται με τα ανοίγματά του, είτε ως προς τη θέση που αυτά έχουν στην πρόσοψη του κτιρίου, είτε ως προς το μέγεθός τους. Τέλος, συνδέεται με την προστασία του κτιρίου με τεχνολογικά μέσα από τον υπέρμετρο φωτισμό, ιδίως αυτόν που προκύπτει κατά τις περιόδους υψηλής ηλιοφάνειας.
Το δεύτερο σκέλος, που αφορά στον τεχνητό φωτισμό, σχετίζεται -ως προς το αρχιτεκτονικό σκέλος και τις εξωτερικές επιφάνειες- με την ανάδειξη της κεντρικής ιδέας του δημιουργού του αρχιτεκτονικού έργου μέσω του φωτισμού, της ανεύρεσης των ογκομετρικών σχέσεων του αρχιτεκτονήματος, της ανάδειξης των σημειολογικών στοιχείων, των σχέσεων με το περιβάλλον, των αντιθέσεων και των αρχιτεκτονικών στοιχείων προοπτικής. Ως προς τον εσωτερικό χώρο, ο τεχνητός φωτισμός αναφέρεται και σε άλλες - πλέον των εξωτερικών επιφανειών ενός κτιρίου- αξίες, οι οποίες άπτονται των λεπτοφυών χαρακτηριστικών του υποκειμένου, όπως του συναισθήματος, της νοητικής συγκέντρωσης, της δυνατότητας αναδημιουργίας και αξιολόγησης σε μεγαλύτερο βάθος, των εσωτερικών ή ακόμη και βιολογικών αξιών και άλλα πολλά.
ΦΩΣ ΚΑΙ ΣΚΙΑΣΤΡΑ
Σε ό,τι αφορά στη σχέση \\\"φως και σκίαστρα\\\", αυτό που προέχει είναι η σωστή μελέτη προσανατολισμού του κτιρίου και των επί μέρους εσωτερικών χρήσεων αυτού, καθώς επίσης και των συνθετικών κατασκευαστικών συνθηκών για έναν επαρκή φυσικό φωτισμό. Η αναφορά στον όρο \\\"επαρκής φωτισμός\\\", σχετίζεται με τη συνθήκη εκείνη, που παρέχει στο υποκείμενο κατά τη διάρκεια της ημέρας τη δυνατότητα της σαφούς ανάγνωσης του περιβάλλοντος ακόμη και σε βάθος χώρου, της αναλογικής εισχώρησης του φωτός στον όποιο χώρο, άρα και της αναλογικής σκίασης αυτού, καθώς επίσης και της αναλογικής κίνησης αμφοτέρων, κατά την περιστροφή της γης γύρω από τον άξονά της.
Κάθε σημείο του ορίζοντα -αναλόγως των εποχών- παρέχει στο περιβάλλον μια διαφορετική ποιότητα φωτός. Το φως, για παράδειγμα, του βορρά είναι το πλέον \\\"καθαρό\\\" από αναλυτική άποψη. Αντίθετα, το μεσημβρινό, καθώς ο ήλιος οδηγείται προς τη δύση του, είναι περισσότερο θαμπό, παρά την αναλυτική του πολυχρωμία. Η ανθρωπότητα οδηγήθηκε κάποια στιγμή στην αναζήτηση λύσεων, που σχετίζονται με την σκίαση κάποιων πλευρών ενός κτίσματος, καθώς από εμπειρία διαπιστώθηκε αυτή η ανάγκη.
Η αρχική προσέγγιση της λύσης ενός τέτοιου ζητήματος αντιμετωπίστηκε με φυσικά μέσα, όπως δενδροφυτεύσεις ή σκιάσεις με αποξηραμένα κλαδιά και κληματαριές. Κατά τα νεότερα χρόνια επακολούθησε η γνωστή μας πέργκολα σε διάφορες εφαρμογές, οι κλασικές κουρτίνες σε διάφορες και τεχνολογικές εκδοχές, καθώς επίσης και τα φίλτρα όσον αφορά τον εσωτερικό χώρο, έως την πιο σύγχρονη εφαρμογή, που σχετίζεται με τα τεχνητά, μεταλλικά σκίαστρα. Τα τεχνολογικά μέσα που κατά καιρούς χρησιμοποιήθηκαν, είναι επακόλουθο βέβαια της εξέλιξης των κοινωνιών, του δομημένου περιβάλλοντος, της αρχιτεκτονικής και της τεχνολογίας, όπου η σχέση μεταξύ όλων αυτών των παραμέτρων στο πέρασμα των χρόνων, οδήγησε την παραγωγή -κατόπιν απαίτησης της αρχιτεκτονικής- στη δημιουργία ειδικών φίλτρων, υαλοπετασμάτων και μεταλλικών σκιάστρων σε διάφορες παραλλαγές και τεχνολογικές προσεγγίσεις.
Γνωρίζουμε επίσης ότι οι κλιματολογικές συνθήκες άλλαξαν ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, όπως επίσης και οι αντιλήψεις και ιδεολογίες των ανθρώπων, εξ αιτίας αυτού. Νέα κοινωνικά ρεύματα αναδύθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες, που σχετίζονται με την οικολογία. Η υπέρμετρη ακτινοβολία φωτός ανακαλύψαμε ότι δημιουργεί προβλήματα στην υγεία των ανθρώπων, αλλά και σε διάφορα αντικείμενα και έργα τέχνης, όπου προσπίπτει αλόγιστα το ηλιακό φως, προκαλώντας φθορές στα σχήματα και στα χρώματα. Η σκίαση λοιπόν, ως προστατευτική παράμετρος και κατ\\\' ακολουθία τα σκίαστρα της όποιας διαχρονικής τεχνολογίας, απετέλεσαν και αποτελούν αναγκαιότητα ως προς την παραγωγή τους, για την προστασία ανθρώπων, αντικειμένων και έργων τέχνης. Η σκίαση εν προκειμένω, δεν καταγράφεται ως αισθητική παράμετρος αλλά ως λειτουργική. Με τα σημερινά κλιματολογικά δεδομένα μιλάμε πλέον για βιο-κλιματισμό, όπου η τεχνική σκίαση αποτελεί βασικότατη παράμετρο της ανθρώπινης αλλά και της κτιριακής υγείας.
ΦΩΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΚΙΑ
Εξετάζοντας στη συνέχεια τη σχέση \\\"φωτισμός και σκιά\\\", τα θέματα διαφοροποιούνται ως προς τη λογική προσέγγιση αλλά και την τεχνολογία. Εν προκειμένω, στον τομέα αυτό αναφερόμαστε ουσιαστικά στην ανάλυση των σχέσεων ενός δισδιάστατου ή τρισδιάστατου χώρου στην λειτουργική ανάλυσή του, στην έννοια της προοπτικής και άλλων ακόμη αρχιτεκτονικών εννοιών, όπου η σκιά διαδραματίζει άκρως σημαντικό ρόλο, ως προς την ανάγνωση αυτών των αρχιτεκτονικών αρχών. Η σκιά διαδραματίζει επίσης σημαντικό ρόλο ως προς τις συναισθηματικές και νοητικές αξίες του υποκειμένου, καθώς -εκτός από την ανάδειξη των όποιων αρχιτεκτονικών εννοιών στις οποίες αναφερθήκαμε προηγουμένως- μπορεί κατά μια υπολογιστική προσέγγιση να καθορίσει κατά περίπτωση το βάθος στον χώρο. Στην περίπτωση αυτή, η σκιά αποτελεί αντικείμενο μελέτης, όπως ισχύει με το φως σε ένα χώρο.
Μην ξεχνάμε, επίσης, την ιστορική γεωμετρική αξία της σκιάς, μέσω του υπολογισμού της οποίας ο Ερατοσθένης τον 3ο αιώνα μ.Χ. μέτρησε την περίμετρο της γης, καθώς επίσης την φιλοσοφική της αξία κατά Πλάτωνα. Η σχέση της σκιάς με την τεχνολογία, καθορίζεται από τη μελέτη φωτισμού, και πιο συγκεκριμένα από την σωστή χρήση της σχέσης κατόπτρου και λαμπτήρα ενός φωτιστικού σώματος. Για να δημιουργήσουμε, δηλαδή, στον τρισδιάστατο ή δισδιάστατο χώρο την κατάλληλη κατά περίπτωση σκιά, απαιτείται κυρίως η μελέτη του κατόπτρου, που φέρει το φωτιστικό σώμα, το οποίο θα χρησιμοποιηθεί για να φωτίσει μια συγκεκριμένη περιοχή ή επιφάνεια, καθώς επίσης η γνώση των ιδιοτήτων του λαμπτήρα, που πρόκειται να χρησιμοποιήσει, έτσι ώστε να μπορέσει να επιτευχθεί το επιθυμητό αποτέλεσμα.
Η επιθυμητή σκιά, λοιπόν, είναι το αποτέλεσμα της σχέσης κατόπτρου και λαμπτήρα. Η προσέγγιση αυτή, μας παρέχει την δυνατότητα να κατανοήσουμε ότι ο επιστήμονας μελετητής φωτισμού μπορεί να προάγει την τεχνολογία και την βιομηχανία ως προς τα προϊόντα φωτισμού. Επίσης, ότι μια ουσιαστική μελέτη φωτισμού απαιτεί και σχεδιαστικές γνώσεις, εκτός βέβαια εκείνων των υπολογισμών για την επίτευξη του επιθυμητού αποτελέσματος, αφού το ήδη υπάρχον προϊόν, πολύ συχνά δεν ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του μελετητή. Ο μελετητής φωτισμού, λοιπόν, στο βαθμό που η μελέτη του εκπορεύεται από μια κεντρική ιδέα και όχι από το ποια φωτιστικά σώματα παρέχει η βιομηχανία στην αγορά, έχει καθήκον -μέσω της επιστήμης του- να αναγνωρίζει ότι δεν αρκεί η χρήση του ήδη υπάρχοντος βιομηχανικού προϊόντος για να φωτίσει απλά ένα χώρο, αλλά αντίθετα οφείλει να συμβάλλει στην παραγωγή νέων προϊόντων, προς εκπλήρωση της δημιουργικής του ιδέας.
Στο σημείο αυτό συναντιέται η επιστήμη με την παραγωγή και εάν επιθυμούμε να ανθίσει η οικονομική κατάσταση μιας χώρας, ή ακόμα και η ίδια η κοινωνία, είναι καλό οι δύο τομείς, της επιστήμης και της παραγωγής να συναντηθούν, να συνεργαστούν και να δημιουργήσουν.
