Eγγραφείτε εδώ για να λαμβάνετε τα τελευταία νέα μας.
E-MAIL:
 
Πλέξη και Αρχιτεκτονική-Μια διαρκώς εξελισσόμενη σχέση αιώνων
1

Τα πλεκτά υλικά και η τεχνική της πλέξης ήταν τα εργαλεία, που δημιούργησαν τις πρωταρχικές μορφές αρχιτεκτονικής. Πλέξη και αρχιτεκτονική εξελίσσονται παράλληλα, τροφοδοτώντας η μια την άλλη, χαράζοντας μια πορεία από το ύφασμα μέχρι τα μεταλλικά πλέγματα και άλλα πιο σύνθετα υλικά. Στην πορεία αυτή οι ατελείωτες παραλλαγές των πλεκτών υλικών, σε συνδυασμό με τις δυνατότητές τους για υλοποιήσιμες κατασκευές, εμπλούτισαν την αρχιτεκτονική ως πρακτική και ως θεωρία, ως υλική κατασκευή και ως μεταφορά.

Των Νίκου Αλεξιάδη, Νίκου Τουρτόγλου και Δανάης Φραντζή-Γούναρη

2

Ο όρος "πλεκτός" αποδίδεται στα αγγλικά με την λέξη textile. Ετυμολογικά οι όροι textile, texture, technology, text, connection, context είναι όλοι παράγωγα της ρίζας tek-, η οποία είναι και η ρίζα της λέξης architecture. Επίσης, είναι παράγωγα του λατινικού ρήματος texere, που σημαίνει πλέκω, συνδέω, κατασκευάζω.

Σε κάθε περίπτωση, για την καλύτερη κατανόηση της πλέξης πρέπει να εξετάσουμε παράλληλα τον όρο "ίνα", έχοντας κατά νου ότι ουσιαστικά όλα τα υλικά μπορούν να μετατραπούν σε ίνες και άρα να αποτελέσουν δομικά στοιχεία πλεκτών υλικών. Οι ίνες σήμερα χωρίζονται σε δύο βασικές ομάδες, τις φυσικές και τις τεχνητές. Οι μεν πρώτες είναι βιοδιασπώμενες και μπορούν να κατηγοριοποιηθούν σε τρεις υπο-ομάδες: φυτικές (βαμβάκι, λινό), ζωικές (μαλλί, κασμίρ, μοχέρ, ανκορά, μετάξι) και ορυκτές (αμίαντος κά). Ως τεχνητές ίνες θεωρούνται όσες δεν συναντώνται με αυτή τη μορφή στη φύση, αν και τα υλικά από τα οποία παράγονται μπορεί να είναι φυσικά. Συνήθως χωρίζονται σε δύο υπο-ομάδες: τις ίνες από φυσικά πολυμερή (π.χ. ξύλο, λάστιχο, τεχνητό μετάξι, ίνες γυαλιού, ανθρακονήματα) και τις συνθετικές ίνες, που τυπικά είναι χημικά παράγωγα του πετρελαίου (νάιλον, πολυεστέρας, PVC, ακρυλικές ίνες).

Μία σύντομη ιστορική αναδρομή
Ο άνθρωπος στις πρώτες προσπάθειές του για στέγαση και προστασία χρησιμοποίησε πλεκτά υλικά, όπως υφάσματα, για να αντικαταστήσει τα δέρματα ζώων, που είχαν περιορισμένο μέγεθος. Παράλληλα, άρχισε να πλέκει και άλλα γραμμικά υλικά (καλάμια, άχυρα και μπαμπού), ώστε να δημιουργήσει συμπαγείς επιφάνειες. Και οι δύο λύσεις εξυπηρετούσαν τον νομαδικό τρόπο ζωής, ο οποίος απαιτούσε εφήμερες και ελαφριές κατασκευές, που παρείχαν ευκολία στην μεταφορά και στο στήσιμο. Ως συνέπεια των χαρακτηριστικών τους, τα πρώιμα αυτά προϊόντα της πλέξης χρησιμοποιήθηκαν σε πολλές και ποικίλες κατασκευές, από την σκηνή των Βεδουίνων στην Αφρική και την Μέση Ανατολή, το yurt των φυλών της Ανατολικής και Κεντρικής Ασίας ως την σκηνή tipi των ιθαγενών της Αμερικής. Πέρα από τις εφήμερες αυτές κατασκευές, δημιουργήθηκαν και άλλες πιο μόνιμες, όπως τα πλεκτά παλάτια στις όχθες του Τίγρη και του Ευφράτη αλλά και οι γεωδαιτικοί θόλοι (domes).

Δυστυχώς, όμως, για αιώνες οι ποιότητες και οι ιδιότητες των πλεκτών αποκλείστηκαν κατά ένα μεγάλο μέρος από την αρχιτεκτονική προσέγγιση. Μέχρι το 15ο αιώνα, οπότε αρχίζει ξανά -κυρίως σε θεωρητικό επίπεδο- η ενασχόληση με τα πλεκτά, και βεβαίως τον 20ο αιώνα όταν εμφανίζονται υψηλής απόδοσης textiles, αυτή η υλική ομάδα θεωρούνταν εν πολλοίς προσωρινή, εύθραυστη, ασταθής, με χαμηλή απόδοση αλλά και υψηλό κόστος συντήρησης. Κατά τον 16ο και 17ο αιώνα, κτίρια με σταθερή μορφή χαρακτηρίζουν τον όγκο της επίσημης δυτικής αρχιτεκτονικής, αλλά και των ανώνυμων κατασκευών. Όμως στις γιγαντιαίες, χαρακτηριστικές, πέτρινες μορφές του μπαρόκ και του ροκοκό οδήγησε η εμμονή στη μίμηση της μορφής και της κίνησης των υφαντών. Με αυτό τον τρόπο τα υφαντά εντάσσονται, έστω και έμμεσα, στην αρχιτεκτονική διαδικασία, ως υπόδειγμα των πτυχώσεων, που αποτυπώνονται στα στερεά υλικά.

Το 1860 η θεωρητική δουλειά του Gottfried Semper, έδωσε νέα διάσταση στην έννοια του πλεκτού. Για τον Semper, οι ρίζες της αρχιτεκτονικής ανάγονται στην ύφανση, στο πέτασμα, καθώς αυτό θεωρεί ως το πρώτο διαχωριστικό μέσο, που κάλυψε την αρχέγονη ανάγκη του ανθρώπου να οριοθετεί χώρους. O Semper -οι ιδέες του οποίου επηρέασαν τις μεταμοντέρνες θεωρίες του χώρου κατά τον 20ο αιώνα- επαναπροσδιόρισε την έννοια του τοίχου προσεγγίζοντάς τον ως χωρικό όριο, παρά ως δομικό και καίριο στατικό στοιχείο. Ο ίδιος θεωρούσε τα κρεμαστά επιτοίχια χαλιά, ως τους "αληθινούς τοίχους, τα ορατά όρια του χώρου". Ο Semper αναφέρθηκε στον "φάκελο" του κτιρίου, ως ένα παράδειγμα "ρούχου", υποστηρίζοντας την σύνδεση αυτή -εκτός των άλλων- με την κοινή ετυμολογία των γερμανικών λέξεων Wand (τοίχος) και Gewand (φόρεμα). Κάθε σύγχρονο κτίριο, κατά τον Semper, οφείλει να έχει την βέλτιστη και αρτιότερη κατασκευή, χωρίς αυτό να διαφαίνεται απαραίτητα και στην όψη του. Η τελική επιφάνεια όψης είναι μια "επιδερμίδα", ένα textile με αναφορές που εξασφαλίζουν την πολιτισμική λειτουργία της αρχιτεκτονικής. Υπό αυτή την έννοια, τα γεωμετρικά μοτίβα σε τοίχους από τούβλο και πέτρα είναι μια ενεργή μνήμη της αρχαίας ύφανσης από την οποία προήλθαν.

Συνεχίζοντας σε θεωρητικό επίπεδο, ο Antonio Sant' Elia έγραψε στα 1914 το Manifesto of Futurist Architecture, υποστηρίζοντας ότι τα πλεκτά «είναι μέρος της νέας σειράς υλικών που πρέπει να χρησιμοποιηθούν στην αρχιτεκτονική λόγω της δυνατότητάς τους να αποδίδουν το μέγιστο της ελαστικότητας και της ελαφρότητας». Λίγες δεκαετίες αργότερα, το 1949, ο Buckminster Fuller, βασιζόμενος στην ιδέα του "αδιαίρετου συνόλου" και θεωρώντας την πλέξη ένα σύγχρονο μέσο για την κατασκευή αυτοφερόμενων, ελαφριών δικτυωτών πλεγμάτων, παρουσιάζει τον πρώτο γεωδαιτικό του θόλο (geodesic dome).

Την δεκαετία του '60 ο Frei Otto, αναπτύσσοντας πρωτοποριακές ιδέες στα κατασκευαστικά μαθηματικά και την μηχανική, απετέλεσε παγκόσμια αυθεντία στις ελαφριές εντατές κατασκευές, που χρησιμοποιούν μεμβράνες. Ο Otto δημιούργησε κατασκευές αξιοσημείωτης ελαφρότητας με υψηλή αντοχή, χρησιμοποιώντας με βέλτιστο τρόπο ατσάλι υψηλής αντοχής και λεπτές μεμβράνες συνθετικού PVC, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τη στέγη του σταδίου των ολυμπιακών αγώνων του 1972 στο Μόναχο.

Τα πλεκτά υλικά σήμερα
Οι πιο πρωτοποριακές θεωρίες για τον αρχιτεκτονικό χώρο σήμερα είναι αυτές που προωθούν ουσιαστικά την έρευνα στην τεχνολογία νέων υλικών. Μεταμοντέρνες θεωρίες, οι οποίες υποστηρίζουν την διάρθρωση ενός δυναμικού, εύκαμπτου, διαδραστικού χώρου και έρχονται σε αντιπαράθεση με όσες βασίζονται στο "μόνιμο", όπου κυριαρχούν τα σκληρά και άκαμπτα υλικά. Για να είναι σε θέση η αρχιτεκτονική να αφομοιώσει και να εκφράσει πιο αποτελεσματικά τις αλλαγές στον τρόπο ζωής των ανθρώπων, την ταυτότητά τους και την οικονομία, απαιτεί ένα γρηγορότερα εναλλασσόμενο μοντέλο, μια "ατέρμονη αρχιτεκτονική", προσωρινή μέσα στην μεταβατική της φύση.

Η τεχνολογική και επιστημονική πρόοδος οδήγησε σε νέα textiles, με βάση προηγμένα είδη ινών, που έχουν προκύψει από την χημική ή μη επεξεργασία κάθε λογής υλικών. Τα είδη των ινών, που χρησιμοποιούνται σήμερα, είναι κυρίως συνθετικά και παρουσιάζουν τεράστια ποικιλία. Οι συνθετικές ίνες είναι πολύ εύχρηστες, μπορούν να κατασκευαστούν με πολύ συγκεκριμένες προδιαγραφές, έχουν διαφορετικές φόρμες και συχνά αναμιγνύονται με φυσικές για να βελτιωθούν οι αντοχές τους. Μπορεί να είναι πολυεστερικές, από πολυαμίδια (νάιλον), υαλοΐνες (fiberglass) ή διάφορα πλαστικά, όπως τα PTFE (Teflon) και ETFE. Στα πιο εξελιγμένα υλικά συγκαταλέγονται ίνες από ανθρακονήματα (carbon), μεταλλικές ή αραμιδικές ίνες (Kevlar), οι οποίες χαρακτηρίζονται από μια εξαιρετικά ομοιότροπη συμπεριφορά αλλά και υψηλό κόστος παραγωγής.

Τα μεταλλικά πλέγματα, τα επενδυμένα πλεκτά υλικά και τα μη πλεκτά υφάσματα καθιστούν δυνατή την επικάλυψη και πτύχωση ακόμη και ολόκληρων προσόψεων, ενώ τα ανθρακονήματα και τα τριαξονικά πλέγματα επιτρέπουν σε εξωτερικές κατασκευές να κινηθούν σπειροειδώς, κάνοντας την ελαστικότητα κεντρικό συστατικό του σχεδιασμού. Ο άνθρακας, οι ίνες γυαλιού, τα Aramids και μια σειρά φυσικών ινών και βιώσιμων υλικών μπορούν να πλεχτούν σε εύκαμπτες δομές, δημιουργώντας επαναστατικά αντισεισμικά κτίρια.

Υπάρχουν πλεκτά υλικά αδιαφανή ή ημιδιαφανή, ανακλαστικά και πολύχρωμα, τα οποία με ειδική επεξεργασία μπορούν να γίνουν πυράντοχα και θερμομονωτικά, με αντίσταση στον εφελκυσμό και στο σκίσιμο, αναλόγως της πλέξης, της ένθεσης των ινών, το βαθμό ελαστικότητας της ύφανσης, το πάχος και το είδος των φίλτρων επικάλυψης της επιφάνειάς τους.

Χρήσεις και λειτουργίες
Η διευρυμένη και εξαιρετικά πολύπλοκη και πολύπλευρη παραγωγή και χρήση των πλεκτών υλικών στην σύγχρονη αρχιτεκτονική, επιβάλει την ταξινόμησή τους. Γενικά, μπορούμε να πούμε ότι έχουμε δύο βασικούς τομείς, με τον πρώτο να αναφέρεται στην δομή και τον δεύτερο στην επιφάνεια.

1. ΔΟΜΗ
• Εντατές κατασκευές, όπου ο κύριος μηχανισμός μεταφοράς φορτίων στη θεμελίωση ή το σύστημα στήριξης/ανάρτησης υπηρετείται από εφελκυστικές τάσεις. Στις κατασκευές αυτές τα πλεκτά υλικά κάλυψης παίζουν ουσιαστικό ρόλο στην δομή, καθώς αποτελούν ένα πολύπλοκο μηχανισμό μεταφοράς των εξωτερικών φορτίων στα φέροντα δομικά στοιχεία. Η κατηγορία αυτή περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα, από πολύ-κατασκευές, όπως μια σκηνή για camping, μέχρι πολυσύνθετες κατασκευές, όπως το Millennium Dome στο Λονδίνο.
• Φουσκωτές κατασκευές, οι οποίες κατακτούν άμεσα όγκο καθώς ο αέρας διογκώνει και επεκτείνει τις συρραμμένες μεμβράνες τους. Μεταφέρονται και στήνονται εύκολα και γρήγορα, μειώνοντας τον όγκο τους στο 1/10 όταν διπλωθούν, αν και αρκετές συνδυάζουν την τεχνική αυτή με ατσάλινους σκελετούς και εξελιγμένες τεχνολογίες. Χαρακτηριστικά δείγματα, το Serpentine Gallery Pavilion του 2006 στο Λονδίνο, το στάδιο Allianz Arena στο Μόναχο και το Water Cube στο Πεκίνο.
• Textile tectonics, είναι ένας όρος που αναφέρεται σε αρχιτεκτονικά παραδείγματα με δομή που μιμείται την τεχνική της πλέξης. Για παράδειγμα, η στέγη του Centre Pompidou-Metz, αν και από ξύλο, προσομοιώνει την πλέξη ενός χαρακτηριστικού είδους κινέζικου καπέλου από μπαμπού. Εν γένει, η πλέξη -μερικώς επιφανειακή, μερικώς ενωτική- παρέχει ένα σύστημα συνεχών συνδέσεων και αποτελεί μια τεχνική, που μπορεί να ενσωματώσει διάφορα λειτουργικά συστήματα σε μια ενιαία δομή, όπως το υπό υλοποίηση Carbon Tower των Peter Testa και Devyn Weiser.
• Γεω-textiles. Πρωτοπόρα πλεκτά υλικά, που χρησιμοποιούνται στο υπέδαφος για να μετασχηματίσουν την φυσική τοπογραφία, δημιουργώντας δρόμους, υψώματα, επεκτάσεις νησιών κά. Στο παρελθόν, θεωρητικοί όπως ο Semper αντιμετώπισαν την επιφάνεια ανάλογα με την εμφανή παρουσία των υλικών. Τώρα, τα γεω-textiles επηρεάζουν καταλυτικά την επιφάνεια που διαμορφώνουν, χωρίς κατ' ανάγκη να είναι ορατά. Διαγράφουν όρια που δεν είναι ορατά και μετατοπίζουν τους "τοίχους" του Semper πέρα από το κτίριο και κάτω από το έδαφος.

2. ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ
• Φάκελοι κελύφη. Σε πολλά σύγχρονα κτίρια η τελική επιφάνεια είναι μια "επιδερμίδα-κέλυφος", ένα στοιχείο διακριτό από την βασική δομή του κτιρίου και συχνά ανεξάρτητο από αυτήν. Κύριος εκφραστής της ιδέας του φακέλου είναι ο Dominique Perrault, ο οποίος εισήγαγε την χρήση των μεταλλικών πλεγμάτων στην αρχιτεκτονική, ξεκινώντας με την εφαρμογή τους στο κτίριο της Εθνικής Βιβλιοθήκης του Παρισιού. Έχοντας ως κύριο μέλημά του την σύνδεση του κτιριακού όγκου και των λειτουργιών του με το άμεσο περιβάλλον, τυλίγει το κτίριο μ' ένα εύκαμπτο υλικό, το μεταλλικό πλεκτό, ώστε να δημιουργήσει γύρω από το λειτουργικό κουτί (κτίριο), έναν ενδιάμεσο, μεταβατικό χώρο, ένα αστικό lobby. Βεβαίως, τα πλεκτά υλικά δεν αποτέλεσαν έμπνευση μόνο για την αρχιτεκτονική αλλά και για την τέχνη. Για παράδειγμα, το ζεύγος καλλιτεχνών Christo και Jeanne-Claude χρησιμοποιούν το ύφασμα ως παράγοντα αλλαγής, τυλίγοντας οικεία αντικείμενα (κτίρια, γέφυρες, δέντρα), αποκαλύπτοντας τις πιο βασικές τους γραμμές και τονίζοντας την παροδικότητα.
• Σκιασμός. Από τα toldos, που σκίαζαν κομμάτια δρόμων της Ισπανίας, μέχρι την αστική τέντα, τα πλεκτά υλικά χρησιμοποιούνται σε κατασκευές μεγάλης και μικρής κλίμακας, κινητές και μη, σε κάθετη ή οριζόντια διεύθυνση και σε ποικίλες φόρμες, με σκοπό την προστασία από τον ήλιο και την τροποποίηση της αισθητικής της κατασκευής. Διαμορφώνουν, έτσι, όψεις δρόμων και κτιρίων, όπως το Curtain Wall House, στο οποίο ο Shigeru Ban χρησιμοποιεί μια τεράστια κουρτίνα, προσπαθώντας να εξαφανίσει τα όρια ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο.
• Αξεσουάρ. Τα πλεκτά υλικά λειτουργούν και ως φόρμες, που δεν μετέχουν ενεργά στην σύνθεση των χώρων ή στην διάταξη των λειτουργιών. Τα υλικά αυτά, συνεχίζουν να είναι φορτωμένα με αναφορές. Τα χρώματα, οι υφές και τα τελειώματα των επιφανειών τους μπορούν να αποδώσουν στο κτίριο ποιότητες μη αρχιτεκτονικές. Τέτοιες μορφές συναντώνται τόσο στο εσωτερικό των κτιρίων (καλύμματα δαπέδων, επενδύσεις υποστυλωμάτων, ψευδοροφές κά), όσο και στο εξωτερικό τους, κυρίως ως επενδύσεις όψεων.
• Εσωτερικά χωρίσματα. Η χρήση των υφασμάτων ως εσωτερικών ορίων συνεχίζεται και επαναπροσδιορίζεται με την εφαρμογή νέων υλικών, όπως τα μεταλλικά πλέγματα και την εμφάνιση νέων ερμηνειών της λειτουργίας τους.
• Διαδραστικά πλεκτά υλικά. Οι συνεχείς αναζητήσεις στην δημιουργία κτιρίων με αυξημένη προσαρμοστικότητα, κινητικότητα και διαδραστικές λειτουργίες για τους χρήστες και το περιβάλλον, οδηγούν στην διαρκή εξέλιξη των τεχνολογιών. Όλες, όμως, οι τεχνολογίες χρειάζονται μία εύχρηστη βάση. Τα πλεκτά υλικά καλύπτουν ιδανικά αυτήν την ανάγκη, όντας καλαίσθητα και δρώντας ως ένας ευέλικτος αγωγός. Κατασκευές, όπως το SmartWrap Building των Kieran Timberlake Associates, δείχνουν το δρόμο προς μία αρχιτεκτονική, που στόχο έχει την δημιουργία "έξυπνων" κτιρίων.

Μια ματιά στο μέλλον
Όταν αναφερόμαστε σε νέα είδη πλεκτών υλικών πρέπει να μην παραβλέπουμε το γεγονός ότι τα περισσότερα από αυτά δεν έχουν δοκιμαστεί σε βάθος χρόνου. Δεν γνωρίζουμε ούτε πώς επηρεάζεται η αντοχή και η συμπεριφορά τους, ούτε πως επηρεάζουν τα ίδια το περιβάλλον. Διαρκείς έρευνες εστιάζονται στην ελάττωση του χρόνου ανακύκλωσης ή βιο-διάσπασής τους, καθώς η ανακύκλωση κάποιων συνθετικών απαιτεί εκατοντάδες χρόνια. Παρά τα προβλήματα, αν δεχτούμε ότι στόχος του αρχιτέκτονα είναι ο σχεδιασμός ενός οικολογικού κτιρίου, το οποίο να ανταποκρίνεται πλήρως στις ανάγκες του χρήστη, συνδυάζοντας μια ενδιαφέρουσα αισθητική με μια προηγμένη χρηστικότητα, τα πλεκτά υλικά με διαδραστικές ιδιότητες δείχνουν τον δρόμο προς την επίτευξή του. Στο στάδιο μετάβασης από το στερεό στο ρευστό, η υλική και ενεργητική φύση των textiles, με τις συνεχόμενες επιφάνειες, την ελαφρότητα, την ευελιξία, την λεπτότητα και τον ρευστό δυναμισμό, προσφέρει μια ικανή υλική ομάδα για μια διαφορετική θεώρηση του χώρου.



Το θέμα, που πραγματεύεται το άρθρο, απασχόλησε τους συγγραφείς στα πλαίσια της διάλεξής τους με τίτλο "Textile - πλέξη και αρχιτεκτονική", η οποία παρουσιάστηκε στο τελευταίο έτος των σπουδών τους (2009) στην Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ με επιβλέποντα τον καθηγητή τους Γ. Χαϊδόπουλο.



Δημοσιεύθηκε στο Material τεύχος 20 ( 12/2009)

 
Search for materials
Αναζητήστε εδώ :
 
Search for materials
 
Events
> p_public 2016\"Παιδί και το δημόσιο χώρο\"

Η ομάδα p_public, υπό την αιγίδα του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Χανίων, διοργανώνει για 7η συνεχή χρονιά, το φεστιβάλ “p_public 2Ο16”.

Φέτος, θα εστιάσουμε στην σχέση παιδιού και δημόσιου χώρου, μέσω συζητήσεων που θα πραγματοποιηθούν στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου και δράσεων σε ανοιχτούς δημόσιους χώρους της πόλης των Χανίων, άμεσα συνδεδεμένων με τον θεματικό άξονα του φεστιβάλ.